Ἐπίλογος

Τὸν ἐπίλογον τοῦ βιβλίου μας θὰ τὸν γράψη καὶ πάλιν ὁ σοφὸς Σειρὰχ μὲ μίαν προτροπήν του πρὸς ἐμᾶς καὶ μὲ μίαν περίληψιν προσευχῆς τοῦ πρὸς τὸν Θεόν. Ἡ πατρική του προτροπὴ εἶναι:
«Ἐμοῦ τοῦ πατρὸς ἀκούσατε, τέκνα, καὶ οὕτως ποιήσατε. ἵνα σωθῆτε» (γ´, 1).
Προκειμένου, μᾶς λέγει, νὰ κατακτήσετε τὴν σωτηρίαν σας, ἀκοῦστε καὶ πράξετε ὅσα ἤδη σᾶς εἶπα.

Ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸν Κύριον προσευχηθῆτε ὡς ἀκολούθως μαζί μου:
«Ἐξομολογήσομαί σοι, Κύριε βασιλεῦ, καὶ αἰνέσω σε Θεὸv τὸν Σωτῆρα μου, ἐξομολογοῦμαι τῷ ὀνόματί σου, ὅτι σκεπαστὴς καὶ βοηθὸς ἐγένου μοι... Αἰνέσω τὸ Ὄνομά σου ἐνδελεχῶς καὶ ὑμνήσω ἐν ἐξομολογήσει... Ἔσωσας γὰρ με ἐξ ἀπωλείας καὶ ἐξείλου με ἐκ καιροῦ πονηροῦ. Διὰ τοῦτο ἐξομολογήσομαι καὶ αἰνέσω σε καὶ εὐλογήσω τῷ ὀνόματι Κυρίου» (να´, 1-2, 11-12).

Κ´. Θεὸς καὶ ἄνθρωπος

Ὡς ἐπιστέγασμα τῶν προβληματισμῶν καὶ σκέψεων τοῦ σοφοῦ Σειράχ, θὰ ἀναφέρουμε ὅσα γράφει ἀναφορικὰ μὲ τὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον πρέπει οἱ ἄνθρωποι νὰ προσεγγίζουν τὸν Θεόν.

1) Εἶναι ὁ Δημιουργός μας

Ἀναφέρεται ὁ Σειρὰχ στὴν δημιουργίαν τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὸν Θεὸν καὶ ἐξαίρει ὡς ἑξῆς τὰ χαρίσματα, ποὺ ὁ θεῖος Δημιουργὸς ἔδωσε στὸν ἄνθρωπον:
«Κύριος ἔκτισεν ἐκ γῆς ἄνθρωπον... Καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν τῶν ἐπ᾿ αὐτοῖς. Καθ᾿ ἑαυτοὺς ἐνέδυσεν αὐτοὺς ἰσχὺν καὶ κατ᾿ εἰκόνα αὐτοῦ ἐποίησεν αὐτούς... Διαβούλιον καὶ γλῶσσαν καὶ ὀφθαλμούς, ὦτα καὶ καρδίαν ἔδωκε διανοείσθαι αὐτοῖς. Ἐπιστήμην συνέσεως ἐνέπλησεν αὐτοὺς καὶ ἀγαθὰ καὶ κακὰ ὑπέδειξεν αὐτοῖς» (ιζ´, 1, 2-3, 6 -7). Αὐτὸς ἐξ ἀρχῆς ἐποίησεν ἄνθρωπον καὶ ἀφῆκεν αὐτὸν ἐν χειρὶ διαβουλίου αὐτοῦ» (ιε´, 14).
Ὁ Θεός, γράφει, ἔπλασε τὸ σῶμα τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὴν γῆν. Παρεχώρησε δὲ στοὺς πρωτοπλάστους ἐξουσίαν πάνω σ᾿ ὅλα τὰ ζῷα τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θάλασσας. Ἐχάρισεν ὅμως ὁ Θεὸς καὶ στὸν κάθε ἄνθρωπον χωριστὰ ἰδιαίτερην δύναμιν. Διότι ὅλους τοὺς ἐδημιούργησε κατ᾿ εἰκόνα ἰδικήν του. Τοὺς ἔδωσεν ἐπίσης ἐλευθερίαν βουλήσεως καὶ γλῶσσαν καὶ ὀφθαλμοὺς καὶ αὐτιὰ καὶ καρδιάν, διὰ νὰ σκέπτωνται. Τοὺς ἐγέμισεν ἀκόμη μὲ τὴν ἱκανότητα νὰ κρίνουν καὶ νὰ διανοοῦνται συνετά. Τοὺς ἔκαμε καὶ ἱκανοὺς νὰ διακρίνουν μεταξὺ καλοῦ καὶ κακοῦ. Ὁ Θεὸς λοιπὸν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἐδημιούργησε τὸν ἄνθρωπον ἐλεύθερον καὶ τὸν ἄφησε στὴν ἐλεύθερήν του θέλησιν.
Δικαιολογημένα λοιπὸν ὁ Σειρὰχ προτρέπει τὸν λογικὸν καὶ ἐλεύθερον ἄνθρωπον νὰ ἐκτιμήση τὰ θεῖα αὐτὰ δῶρα καὶ νὰ σέβεται μ᾿ ὅλην του τὴν ψυχὴν καὶ νὰ ἀγαπᾷ μ᾿ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς καρδίας τοῦ τὸν Κύριον καὶ Δημιουργόν του. Καὶ τοῦ λέγει:

ΙΘ´. Οἱ γονεῖς μας

Πολλὴν βαρύτητα δίδει ὁ σοφὸς Σειρὰχ στὸν Θεοδίδακτον νόμον τοῦ σεβασμοῦ τῶν τέκνων πρὸς τοὺς γονεῖς τους, ποὺ στὴν Παλαιὰν Διαθήκην διατυπώνεται ὡς ἑξῆς μὲ τὴν τέταρτην ἐντολὴν τοῦ Μωσαϊκοῦ Νόμου: «Τίμα τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου. Ἵνα εὖ σοι γένηται καὶ ἵνα μακροχρόνιος γένη ἐπὶ τῆς γῆς» (Ἔξοδ. κ´, 12). Ὑπόσχετο δηλαδὴ ἡ ἀρχαία ἐντολὴ στοὺς τηρητὲς τῆς εὐτυχίαν καὶ μακροημέρευσιν στὴν γῆν. Αὐτὴν τὴν ἐντολὴν ἀναπτύσσει πλατύτερο καὶ ὁ Σειράχ.

1) Χρέος καὶ καθῆκον

Διὰ νὰ μᾶς ὑπενθυμίση ὅτι ἡ πρὸς τοὺς γονεῖς τιμὴ εἶναι χρέος καὶ καθῆκον ὅλων γενικὰ τῶν ἀνθρώπων, ὁ σοφὸς Σειρὰχ γράφει:

ΙΗ´. Οἰκογενειακὰ θέματα

Ὁ σοφὸς Σειρὰχ στὸ σύγγραμμά του ἀσχολεῖται καὶ μὲ προβλήματα, ποὺ ἀφοροῦν στὴν οἰκογενειακὴν ζωὴν καὶ στὸν ρόλον, ποὺ κάθε μέλος μιᾶς οἰκογένειας ἔχει νὰ διαδραματήσῃ. Μερικὲς ἀπὸ τὶς σοφὲς ἀπόψεις του θὰ μελετήσουμε στὴν συνέχειαν.

1) Ὁ ἄνδρας

Σημαντικὸν καὶ σπουδαῖον βλέπει καὶ περιγράφει κατ᾿ ἀρχὴν ὁ Σειρὰχ τὸν ρόλον τοῦ ἄνδρα στὴν ὅλην πορείαν μιᾶς οἰκογένειας. Καὶ γράφει:
«Οὐ οὐκ ἔστι φραγμός, διαραταγήσεται κτῆμα, καὶ οὐ οὐκ ἔστι γυνή, στέναξα πλανώμενος. Τὶς γὰρ πιστεύσει εὐζώνω λῃστὴ σφαλλομένω ἐκ πόλους εἰς πόλιν; οὕτως ἀνθρώπω μὴ ἔχοντι νοσσιᾶν καὶ καταλύοντι οὐ ἐὰν ὀψίση» (λστ´, 25-27).
Ὑποδεικνύει δηλαδὴ ὁ Σιρὰχ στοὺς ἄνδρες τὸ καθῆκον τους νὰ συνάπτουν ἔγκαιρα γάμον καὶ νὰ δημιουργοῦν ἰδικὴν τοὺς οἰκογένειαν, ἂν θέλουν νὰ ζοῦν μὲ ἀξιοπρέπειαν καὶ ἐντιμότητα. Καὶ λέγει:
Ὅπως σ᾿ ἕνα κτῆμα ξέφραγο εὔκολα ὁ καθένας μπαίνει καὶ ἀνεξέλεγκτα ἁρπάζει ὅ,τι θέλει, ἔτσι καὶ ὁ ἄγαμος ἀφήνει τὸν ἑαυτόν του ἐκτεθειμένον στοὺς ἠθικοὺς κινδύνους. Καὶ ἐπειδὴ λείπει ἀπὸ τὴν ζωήν του ἡ σύζυγος, περιπλανᾶται ἐδῶ καὶ ἐκεῖ καὶ ἀναστενάζει. Διότι, ὅπως κανένας δὲν ἐμπιστεύεται ἕνα περιπλανώμενον ἀπὸ πόλιν σὲ πόλιν τυχοδιώκτην καὶ λῃστήν, ἔτσι συμβαίνει καὶ μὲ τὸν ἄνθρωπον, ποὺ δὲν ἐδημιούργησε οἰκογενειακὴν φωληᾶν, ἀλλὰ διανυκτερεύει ὅπου τὸν εὕρῃ ἡ νύκτα.

ΙΖ´. Ὁ κοινωνικὸς ἄνθρωπος

Σποραδικὰ στὸ σύγγραμμα τοῦ ὁ Σειρὰχ ἐκφράζει διάφορες ἀπόψεις καὶ γύρω ἀπὸ ἐκδηλώσεις καὶ ἔργα τῶν ἀνθρώπων στὴν καθημερινήν τους ζωήν, ποὺ ἀνάλογά με τὴν ποιότητα τοὺς τοὺς ἀναδεικνύουν καλοὺς ἢ κακοὺς πολῖτες.

1) Ἐργατικοί

Πιστεύει ὁ σοφὸς Σειρὰχ ὅτι ὅλοι γενικὰ οἱ ἄνθρωποι ἔχουν καθῆκον ἱερὸ νὰ ἐργάζωνται καὶ νὰ ἀξιοποιοῦν τὶς ἱκανότητές τους, διὰ τὸ συμφέρον τὸ ἰδικό τους καὶ τῶν συνανθρώπων τους. Γράφει δὲ σχετικά:
«Κρείσσων ἐργαζόμενος καὶ περισσεύων ἐν πάσιν ἢ περιπατῶν δοξαζόμενος καὶ ἀπορῶν ἄρτων» (Ι´, 27). «Ζωὴ αὐτάρκους ἐργάτου γλυκανθήσεται» (μ´, 18).
Καλύτερος δηλαδὴ ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους εἶναι ἐκεῖνος, ποὺ ἐργάζεται καὶ ἐξασφαλίζει μὲ τὸ παραπάνω τὰ ἀναγκαία της ζωῆς του, παρὰ ἐκεῖνος ποὺ μένει ἀργόσχολος καὶ περιφέρεται καὶ καυχᾶται διὰ τὸν ἑαυτόν του, ἐνῷ στερεῖται καὶ αὐτὸ ἀκόμη τὸ ψωμί του.
Γλυκειὰ ἐπίσης καὶ εὐτυχισμένη εἶναι ἡ ζωὴ τοῦ ἐργατικοῦ ἀνθρώπου, ποὺ παράλληλα ξεύρει νὰ ἀρκῆται σ᾿ ὅσα μὲ τὸν ἱδρῶτα τοῦ κερδίζει. Ἀναφέρεται ἐπίσης ὁ Σειρὰχ καὶ στὰ διάφορα χειρωνακτικὰ ἐπαγγέλματα, ποὺ οἱ ἄνθρωποι ἐξασκοῦσαν στὴν ἐποχήν του, διὰ νὰ τονίση ὅτι διὰ τῶν ταπεινῶν καὶ σκληρῶν αὐτῶν ἐργασιῶν ἐξυπηρετεῖται τὸ σύνολο τῶν ἀνθρώπων. Σὰν τέτοια δὲ ἐπαγγέλματα ἀναφέρει τὴν γεωργίαν, τὴν κτηνοτροφίαν, τὴν ξυλουργικήν, τὴν γλυπτικήν, τὴν σιδηρουργίαν καὶ τὴν κεραμοποιίαν (Πρβ. Μόλις ἐξελεῖται ἔμπορος ἀπὸ πλημμελείας, καὶ οὐ δικαιωθήσεται κάπηλος ἀπὸ ἁμαρτίας» (κστ´, 29).

ΙΣΤ´. Κοινωνικὰ φαινόμενα

Ὁ Σειράχ, ὅπως καὶ στὸν πρόλογον τοῦ βιβλίου μας ἐσημειώσαμε, ἔκαμε πολλὰ ταξείδια καὶ ἐγνώρισεν ἀπὸ κοντὰ τὴν νοοτροπίαν τῶν ἀνθρώπων διαφόρων λαῶν καὶ γενικώτερα τὴν κοινωνικὴν κατάστασιν. Στὸ σύγγραμμά του λοιπὸν ἀναφέρεται καὶ σὲ μερικὲς κοινωνικὲς καταστάσεις, ποὺ τοῦ ἔκαμαν ἄλλοτε μὲν εὐχάριστην ἄλλοτε δὲ δυσάρεστην ἐντύπωσιν. Μὲ ἁπλότητα δὲ καὶ πολὺ παραστατικὰ διατυπώνει ὡς ἀκολούθως τὶς σκέψεις του.

ΙΕ´. Ποιὸς εἶναι εὐτυχισμένος;

Στὸ ἐρώτημα, ποιὸς θὰ ἠμποροῦσε νὰ χαρακτηρισθῆ εὐτυχισμένος, οἱ ἄνθρωποι, ἀνάλογά με τὶς προσωπικές τους ἐκτιμήσεις, θὰ ἔδιδαν διάφορες ἀπαντήσεις. Καὶ ὁ Σειρὰχ ὅμως ἀσχολεῖται μὲ τὸ θέμα αὐτὸ στὸ σύγγραμμά του. Μερικὲς δὲ ἀπὸ τὶς σοφές του ἀπόψεις ἀναλύουμε στὴν συνέχειαν.

1) Πρῶτα ἡ ὑγεία

Στὸ νὰ αἰσθάνεται ἕνας ἄνθρωπος χαρούμενος καὶ εὐτυχισμένος συμβάλλουν πολλὰ πράγματα τῆς καθημερινῆς ζωῆς. μὲ ἀποκορύφωμα τοὺς τὴν ὑγείαν καὶ τὴν ψυχικὴν εὐεξίαν. Αὐτὸ πιστεύει ὁ ἔμπειρος καὶ μελετημένος Σειράχ.
Περιληπτικὰ δὲ πρῶτα λέγει ὅτι εὐτυχισμένος θεωρεῖται ὅποιος ἀποκτήσει πολλὰ παιδιὰ καὶ ἔχει συγχρόνως καλὴν καὶ ἄμεμπτην σύζυγον. Ἀλλὰ καὶ τὸ κρασὶ καὶ ἡ μουσικὴ εὐφραίνουν τὴν καρδιὰν τοῦ ἀνθρώπου. Τὰ μουσικὰ ὄργανα, ὅπως εἶναι ὁ αὐλὸς καὶ τὸ ψαλτήρι, τέρπουν τὸν ἄνθρωπον, ὅπως καὶ τὸ μέλι. Εὐχάριστα ἐπίσης αἰσθάνεται ὁ ἄνθρωπος, ὅταν ἀκούῃ κάποιον νὰ ὁμιλῇ μὲ γλυκειὰν γλῶσσαν ἡ ὅταν βλέπῃ χαρούμενα πρόσωπα ἡ ὅταν ἀντικρύζη τὶς ὀμορφιὲς τῆς φύσεως καὶ ἰδιαίτερα τὴν γεμάτην σπέρματα καὶ καρποὺς βλάστησιν τῆς ὑπαίθρου. Εὐχάριστη ἀκόμη εἶναι ἡ συνάντησις ἑνὸς ἄνθρωπου μὲ τὸν φίλον του ἡ μὲ τὸν ἣ τὴν σύντροφον τῆς ζωῆς του. Καὶ ἡ βοήθεια μεταξὺ ἀδελφῶν ἢ φίλων δίδει στήριγμα καὶ ἀνακούφισιν. Ἰδιαίτερα σ´ ὅποιον εὑρίσκεται μέσα σὲ θλίψεις.
Ἐπίσης καὶ μία καλῇ συμβουλὴ συμβάλλει στὴν εὐδοκίμησιν ὅποιου τὴν δέχεται. Τέλος καὶ ὁ χρυσὸς καὶ ὁ ἄργυρος καὶ τὰ χρήματα καὶ ἡ δύναμις στηρίζουν τὰ πόδια καὶ ἀνυψώνουν τὶς καρδιὲς τῶν ἀνθρώπων.